We stellen onszelf soms een buitengewoon zware vraag: ‘Wat is de zin van mijn leven?’ Alsof ergens een antwoord klaarligt dat we moeten vinden. Een bestemming die we moeten vervullen. Een bijdrage die groot genoeg moet zijn om ons bestaan te rechtvaardigen. Zolang we dat antwoord niet hebben gevonden, kan het voelen alsof we doelloos ronddwalen. Alsof andere mensen wél weten waarvoor zij leven en wij iets essentieels over het hoofd zien. Maar waarom moet het leven eigenlijk zin hebben?

Dit is het tweede artikel uit een serie van zeven artikelen rond identiteit, zingeving, lijden, heling, dood en controle. Het eerste was Waarom willen we iemand zijn?.

De opdracht om iets van je leven te maken

Van jongs af aan leren we vooruit te kijken.

Wat wil je later worden?
Wat wil je bereiken?
Wat wil je betekenen?
Wat laat je achter?

Daarmee verandert het leven ongemerkt in een opdracht. We moeten niet alleen leven, maar ook kunnen uitleggen waarvoor we leven. Onze dagen moeten ergens toe leiden. Onze keuzes moeten passen in een groter verhaal. Dat kan richting geven. Maar het kan ook druk veroorzaken.

Wanneer je niet weet wat je wil, lijkt er iets mis met je. Wanneer plannen mislukken, lijkt je leven van zijn koers af te raken. En wanneer ziekte, verlies of ouderdom verschijnen, kan de vraag opkomen wat het allemaal nog voor zin heeft. We beoordelen het leven dan niet langer aan de hand van wat we werkelijk ervaren, maar aan de hand van het verhaal dat we ervan hebben gemaakt.

Eerst verschijnt het leven

Zet eens één stap terug. Vóór je je afvraagt wat het leven betekent, verschijnt het al.

Er valt licht door het raam.
Je hoort een vogel.
Je voelt vermoeidheid of juist energie.
Iemand glimlacht naar je.
Een gedachte komt op en verdwijnt weer.

Niets daarvan hoeft eerst te worden verklaard. Het verschijnt en wordt ervaren. Pas daarna voegen we er iets aan toe:

Dit maakt mijn dag waardevol.
Hier heb ik niets aan.
Dit brengt mij dichter bij mijn doel.
Hierdoor heeft mijn leven geen zin meer.

De gebeurtenis en de betekenis ervan zijn niet hetzelfde. De betekenis ontstaat in het verhaal dat we aan de gebeurtenis verbinden. Dat verhaal hoeft niet verkeerd te zijn. Het kan ons helpen om keuzes te maken en samenhang te herkennen. Het wordt pas zwaar wanneer we vergeten dat het een verhaal is en gaan geloven dat ons leven eraan moet voldoen.

Zin kan een vorm van controle zijn

De behoefte aan zingeving klinkt verheven, maar daaronder kan een heel menselijke behoefte schuilgaan: we willen weten waarvoor iets gebeurt. Als we begrijpen waarom we ergens doorheen moeten, lijkt het gemakkelijker te verdragen. Als we weten waarheen ons leven gaat, voelen we ons veiliger. En als we geloven dat alles een bedoeling heeft, lijkt toeval minder bedreigend. Zingeving kan daardoor een manier worden om het leven vast te leggen.

Maar het leven houdt zich niet altijd aan onze uitleg. Een relatie eindigt. Een plan mislukt. Een lichaam verandert. Een overtuiging die jarenlang houvast bood, past ineens niet meer. Dan verliezen we niet alleen iets in ons leven. Ook het verhaal waarmee we ons leven betekenis gaven, kan uiteenvallen. Misschien ligt daarin niet uitsluitend verlies, maar ontstaat er ook ruimte.

Je hoeft je leven niet te rechtvaardigen

Stel je voor dat je leven geen vooraf vastgesteld doel hoeft te dienen.
Een wandeling hoeft nergens toe te leiden om prettig te zijn.
Een ontmoeting hoeft niet blijvend te worden om je te raken.
Een boek hoeft de wereld niet te veranderen om met aandacht geschreven te worden.
Een dag hoeft niets op te leveren om geleefd te mogen worden.

Dat maakt zulke ervaringen niet zinloos. Het bevrijdt ze van de verplichting iets te moeten bewijzen. Ook jij hoeft je bestaan niet te rechtvaardigen met prestaties, een missie of een indrukwekkend levensverhaal. Je hoeft niet eerst te ontdekken wie je bent of waarvoor je hier bent voordat je werkelijk kunt leven. Je bent al midden in het leven beland.

Of nauwkeuriger gezegd: het leven verschijnt al, nog voordat jij hebt bedacht wat het betekent.

Van moeten weten naar kunnen ontdekken

Wanneer je niet langer eist dat het leven een vaste zin heeft, verdwijnt niet alle richting. Je kunt nog steeds kiezen, creëren, liefhebben en je ergens voor inzetten. Maar je doet dat niet meer omdat je daarmee jouw bestaan moet bewijzen. Je doet het omdat belangstelling, vreugde, betrokkenheid of nieuwsgierigheid verschijnen. Daardoor verandert ook de vraag.

Niet langer: Wat is de zin van mijn leven?

Maar wordt bijvoorbeeld:
Wat verschijnt er nu?
Wat raakt mij?
Waar word ik nieuwsgierig van?
Wat wil ik op dit moment volgen?
Wat voeg ik zelf aan deze ervaring toe?

Dat zijn geen vragen waarop je voor de rest van je leven een antwoord hoeft te vinden. Het antwoord mag vandaag anders verschijnen dan morgen. Je hoeft je leven niet definitief te begrijpen. Je mag het ontmoeten.

Probeer het zelf

Neem een moment waarop je denkt: Dit heeft geen zin.

Zet vervolgens één stap terug en vraag jezelf af: Wat is er concreet gebeurd? Beschrijf alleen wat rechtstreeks verscheen, zonder conclusie of beoordeling.

Vraag daarna: Welk verhaal voeg ik hieraan toe? Misschien ontdek je gedachten als:

Dit had anders moeten lopen.
Ik schiet hier niets mee op.
Mijn leven staat stil.
Ik hoor inmiddels verder te zijn.

Laat dat verhaal even los. Niet omdat het verboden of onwaar is, maar om te ontdekken wat er zonder dat verhaal overblijft. Misschien blijft er teleurstelling over. Vermoeidheid. Stilte. Een onverwachte mogelijkheid. Of simpelweg een moment dat nog geen betekenis heeft gekregen. Je hoeft daar niet onmiddellijk iets van te maken.

Laat het leven je verrassen

Misschien heeft het leven geen zin die ergens verborgen ligt en door jou gevonden moet worden. Mogelijk verschijnt zin binnen een ervaring en verdwijnt zij daarna weer. Of voelt een ontmoeting vandaag betekenisvol en kijk je er later anders op terug. Het kan ook dat iets wat eerst nutteloos blijkt, jaren later onverwacht waardevol lijkt. En misschien hoeft zelfs dat niet.

Wanneer je ophoudt het leven in één sluitend verhaal op te bergen, wordt het niet leger. Het wordt opener.

Je hoeft niet te weten waar alles toe dient.
Je hoeft niet vast te leggen wie je bent.
Je hoeft niet te voorspellen waar je uitkomt.

Je kunt kijken naar wat verschijnt en van daaruit de volgende stap zetten.
Het leven hoeft geen zin te hebben om zinvol te worden ervaren.
Leg daarom niet te snel vast wat jouw leven betekent. Laat los wat het volgens jou moet worden.
En geef het de ruimte om je te verrassen.

De praktische beweging ‘één stap terug’ vormt de kern van ‘Tijd als ervaring’