Misschien willen we de toekomst niet kennen omdat zij bestaat, maar omdat we moeite hebben met wat nog niet is gebeurd. Waarom willen we zo graag weten wat er gaat gebeuren? We kijken naar de weersverwachting voordat we op reis gaan. We vragen een arts hoe een ziekte zich zal ontwikkelen. We volgen peilingen voor een verkiezing, economische voorspellingen voor onze inkomsten en berichten over wat kunstmatige intelligentie met ons werk zal doen. Wanneer iemand niet op een bericht reageert, proberen we te voorspellen wat die stilte betekent.

Dit is het vierde artikel uit een serie van zeven artikelen rond identiteit, zingeving, lijden, heling, dood en controle. Het derde artikel was Waarom moeten we geheeld worden?(3)

Vooruit

Bijna ongemerkt leven we vooruit. Dat is begrijpelijk. Wie weet wat er gaat gebeuren, kan zich voorbereiden. Je neemt een paraplu mee, sluit een verzekering af, reserveert geld of kiest een andere route. Vooruitkijken helpt ons functioneren. Maar meestal willen we meer dan ons praktisch voorbereiden. We willen gerustgesteld worden. We willen weten dat het goed komt, dat we geen verkeerde keuze maken en dat ons geen onaangename verrassing wacht.

We zoeken niet alleen informatie over de toekomst. We zoeken bescherming tegen onzekerheid.

De belofte van voorspellen

Weten wat er gaat gebeuren belooft controle. Wanneer een arts precies zou kunnen vertellen hoe een behandeling verloopt, weten we waarop we moeten rekenen. Wanneer een weerbericht volledig betrouwbaar zou zijn, hoeven onze plannen niet te mislukken. Wanneer we vooraf zouden weten hoe iemand reageert, kunnen we de juiste woorden kiezen.

De voorspelling lijkt een brug naar een gebeurtenis die nog moet plaatsvinden. We lopen in gedachten alvast over die brug en proberen aan de andere kant te kijken. Daar verschijnt een merkwaardige verschuiving. Iets wat nog niet is gebeurd, begint nu al mee te doen in onze ervaring.

Een afspraak bij de tandarts staat over drie weken in de agenda. Er is nog geen behandelkamer, geen tandarts die een instrument pakt en geen lichamelijke pijn. Toch kan de afspraak vandaag al spanning oproepen. We zien de behandeling voor ons, herinneren ons een eerder bezoek en verwachten pijn. De toekomstige gebeurtenis heeft niet plaatsgevonden. De verwachting verschijnt nu.

Dat onderscheid merken we nauwelijks, omdat de verwachting echt wordt ervaren. Het hart kan sneller kloppen. De nachtrust kan verslechteren. We kunnen een afspraak zelfs afzeggen vanwege iets wat uitsluitend in gedachten is gebeurd. De toekomst hoeft dus niet te verschijnen om ons leven te beïnvloeden. Een verhaal over de toekomst is voldoende.

Niemand ervaart morgen

Je kunt aan morgen denken. Je kunt plannen maken, hopen, vrezen en voorspellen. Maar wat je daarvan ervaart, verschijnt vandaag. Morgen verschijnt als gedachte. Als beeld. Als verwachting. Als afspraak in een agenda. Als berekening, weersverwachting of waarschuwing. Dat alles kan nuttig zijn, maar het is nog niet de gebeurtenis waarnaar het verwijst.

Wanneer morgen aanbreekt, verschijnt er opnieuw een ervaring. Misschien komt die overeen met wat je verwachtte. Misschien gedeeltelijk. Of helemaal niet. Pas dan wordt zichtbaar hoeveel van de voorspelling bruikbaar was en hoeveel door jou werd toegevoegd. Toch behandelen we onze verwachting gemakkelijk alsof zij een vooruitgeschoven waarneming is. We denken dat we alvast een stukje toekomst ervaren, terwijl we een ervaring hebben die bestaat uit herinnering, herkenning en verwachting.

We ervaren niet wat er gaat gebeuren. We ervaren wat we denken dat er gaat gebeuren.

De toekomst wordt gemaakt van het verleden

Hoe vormen we een beeld van wat nog niet heeft plaatsgevonden? We gebruiken wat we al kennen. Als de vorige tandartsbehandeling pijn deed, verwachten we opnieuw pijn. Als een relatie eindigde in teleurstelling, letten we in een nieuwe relatie op tekenen van hetzelfde einde. Als een plan eerder mislukte, verschijnt snel de gedachte dat het opnieuw zal misgaan.

De voorspelling lijkt op de toekomst gericht, maar wordt voor een belangrijk deel met materiaal uit het verleden opgebouwd. Dat maakt haar geloofwaardig. We herkennen een patroon en trekken de lijn door. Soms terecht. Wie donkere wolken ziet, kan redelijkerwijs regen verwachten. Wie herhaaldelijk onbetrouwbaar gedrag ontmoet, hoeft dat niet te negeren.

Maar een doorgaande lijn is nog geen gebeurtenis. Er kan iets verschijnen wat niet in het patroon paste. De ander kan anders reageren. De uitslag kan meevallen. De reis kan ondanks de voorspelling zonnig verlopen. Jijzelf kunt iets doen wat niet overeenkomt met wie je dacht te zijn. Juist dat onbekende deel proberen we met voorspellingen kleiner te maken.

Waarom onzekerheid zo ongemakkelijk voelt

Niet weten laat een open ruimte achter. In die ruimte ligt niet vast wat er gaat gebeuren, wat een gebeurtenis zal betekenen of hoe wij zullen reageren. Dat geeft geen houvast. We kunnen ons niet volledig voorbereiden en weten niet welk verhaal van toepassing zal zijn.

Daarom vullen we de open ruimte snel in.

• ‘Hij reageert niet, dus hij zal boos zijn.’
• ‘Ik voel me vermoeid, dus mijn gezondheid gaat achteruit.’
• ‘De verkoop valt deze maand tegen, dus het bedrijf krijgt problemen.’
• ‘De wereld verandert, dus straks raak ik mijn plaats kwijt.’

Een verklaring kan pijnlijk zijn, maar voelt vaak veiliger dan geen verklaring. Zodra we denken te weten wat er gaat gebeuren, kunnen we ons erop instellen. We krijgen het gevoel dat we weer grip hebben. De prijs daarvan is dat een mogelijkheid ongemerkt een verwachting wordt en een verwachting vervolgens als werkelijkheid kan worden ervaren.Het onbekende is dan verdwenen, maar niet omdat de toekomst bekend werd. We hebben haar zelf ingevuld.

Wanneer bescherming een begrenzing wordt

Vooruitkijken beschermt ons tegen gevaar. Zonder verwachting zouden we moeilijk plannen, leren of samenwerken. Het probleem is daarom niet dat we proberen te voorzien wat er kan gebeuren. Het probleem ontstaat wanneer een verwachting bepaalt wat nog mag verschijnen.

Wie zeker weet dat een gesprek op ruzie uitloopt, begint het gesprek misschien al verdedigend. Wie verwacht te worden afgewezen, stelt de vraag niet. Wie denkt te weten dat een plan mislukt, begint er niet aan. De voorspelling beschrijft dan niet alleen een mogelijke toekomst. Zij helpt die toekomst vorm te geven. Zo kan onze behoefte aan zekerheid precies de ruimte verkleinen waarin iets onverwachts had kunnen gebeuren.

We willen weten wat er gaat gebeuren om niet verrast te worden. Maar daarmee kan ook de vreugde van het leven verdwijnen: de ontmoeting die anders verloopt, de mogelijkheid die we niet hadden voorzien, de reactie waartoe we onszelf niet in staat achtten. Bescherming tegen teleurstelling wordt dan bescherming tegen verrassing.

Eén stap terug

Je hoeft niet op te houden met plannen en voorspellen. Je hoeft je agenda niet weg te gooien en geen enkele verwachting te wantrouwen. Je kunt één stap teruggaan wanneer je merkt dat een mogelijke toekomst al als vaststaand wordt ervaren.

Stel jezelf twee vragen:
– Wat verschijnt er nu?
–  Wat voeg ik daaraan toe?

Misschien verschijnt er nu: ‘Ik heb nog geen antwoord op mijn bericht ontvangen.’
Wat voeg je daaraan toe? ‘Hij wil geen contact meer. Ik heb blijkbaar iets verkeerd gedaan. Onze vriendschap loopt ten einde.’

Of: ‘In mijn agenda staat volgende week een onderzoek in het ziekenhuis.’

Wat voeg je daaraan toe? ‘De arts zal iets ernstigs vinden. Mijn leven kan daarna volledig veranderen.’

De toevoeging hoeft niet te verdwijnen. Misschien is je bezorgdheid begrijpelijk en misschien vraagt de situatie om actie.

Eén stap terug maakt alleen zichtbaar dat de verwachte gebeurtenis nog niet heeft plaatsgevonden.

Dat kan ruimte geven tussen wat nu verschijnt en wat je al over later vertelt.

Vrijheid van kijken

Opnieuw kijken betekent niet dat je jezelf moet overtuigen dat alles goed komt. Dat zou slechts een positievere voorspelling zijn.

‘Het komt goed’ legt de toekomst net zo goed vast als ‘het loopt verkeerd’.
Vrijheid van kijken ontstaat wanneer beide conclusies even niet verplicht zijn. Je hoeft de dreiging niet te ontkennen en je hoeft jezelf geen goede afloop te beloven. Je erkent eenvoudig dat je nog niet weet wat er zal verschijnen.

Dat vraagt moed. Niet weten neemt de bescherming van een vast verhaal weg. Je kunt je niet langer volledig verschuilen achter zekerheid, zelfs niet achter de zekerheid van een sombere verwachting. Maar precies daar wordt de toekomst weer open. Niet leeg. Niet zonder richting. Wel zonder de verplichting zich aan jouw voorspelling te houden.

Wat er werkelijk gaat gebeuren

Waarom willen we weten wat er gaat gebeuren? Omdat weten ons voorbereiding, controle en geruststelling belooft. Omdat onzekerheid ons confronteert met een leven dat zich niet volledig laat vastleggen. En omdat een bekende, zelfs onaangename toekomst soms veiliger voelt dan een open mogelijkheid.
Daar is niets mis mee. Totdat onze verwachting de plaats inneemt van de gebeurtenis en we vandaag al beginnen te leven binnen een morgen die nog niet is verschenen. Misschien hoeven we de toekomst niet los te laten. Mogelijk kunnen we alleen herkennen hoe zij nu verschijnt: als gedachte, verwachting en verhaal.

Bekijk wat verschenen is.

Niet wat nog kan verschijnen.

En laat het leven je verrassen.

De praktische beweging ‘één stap terug’ vormt de kern van ‘Tijd als ervaring’