We weten dat we zullen sterven. Tenminste, dat zeggen we. We zien andere mensen sterven. We zien lichamen ophouden te functioneren. We nemen afscheid. We begraven en cremeren onze doden. En ergens tijdens ons leven leren we: Dit zal ook met mij gebeuren. Vanaf dat moment bestaat de dood niet alleen als gebeurtenis die we bij anderen waarnemen. Hij verschijnt ook als toekomstbeeld over onszelf.En dat beeld kan angst oproepen. Maar waar zijn we eigenlijk bang voor?

Dit is het zevende artikel uit de Waarom-reeks, waarin vanzelfsprekendheden rond identiteit, zingeving, heling, controle, lijden en dood niet worden bestreden, maar één stap terug worden bekeken. Bekijk het vorige artikel in de reeks.

De dood die nog niet heeft plaatsgevonden

Wanneer ik bang ben voor mijn eigen dood, is mijn dood op dat moment niet de gebeurtenis. Ik leef. Dat is wat er verschijnt.

Mijn hart klopt. Ik adem. Ik lees deze woorden. Misschien zit ik aan tafel of kijk ik door het raam. En toch kan ik bang zijn om dood te gaan. Er verschijnt dus iets merkwaardigs. Ik ben niet bang voor een gebeurtenis die nu plaatsvindt. Ik ben bang voor een gebeurtenis die ik mij voorstel.

De gebeurtenis is: Ik leef.
In mijn ervaring kan vervolgens verschijnen: Ooit zal ik er niet meer zijn.

En daarmee begint het verhaal.

We hebben geleerd wat dood betekent

Net als bij lijden komen we niet blanco bij de dood aan. Lang voordat onze eigen dood zich aandient, hebben we geleerd wat hij betekent.

Dood betekent afscheid.
Verlies.
Het einde.
Nooit meer terugkomen.
Niet meer bestaan.

We zien een lichaam zonder leven en leren: die persoon is er niet meer. Maar ongemerkt gebeurt daarbij iets belangrijks. Van wat we kunnen waarnemen, gaan we naar een verklaring van wat de dood is.

We nemen waar: een lichaam beweegt niet meer. Iemand antwoordt niet meer. We kunnen die persoon niet meer ontmoeten zoals voorheen. Dat zijn gebeurtenissen.

Maar: Die persoon bestaat niet meer

is al een uitspraak over iets wat veel verder gaat. Misschien klopt die uitspraak. Mogelijk ook niet. Het bijzondere is dat we haar meestal niet ervaren als een mogelijkheid. We hebben geleerd haar als vanzelfsprekendheid te behandelen.

Angst voor het verdwijnen van ‘mij’

Daar komt nog iets bij. We hebben gedurende ons leven een beeld opgebouwd van wie we zijn.

• Mijn naam
• Mijn lichaam
• Mijn herinneringen
• Mijn relaties
• Mijn geschiedenis
• Mijn plannen
• Mijn bezit
• Mijn overtuigingen

Alles wat samen het verhaal vormt dat ik mijn leven noem. En dan verschijnt de gedachte: Dit alles houdt op.
Daarmee bedreigt de dood niet alleen het lichaam. Hij bedreigt het hele verhaal van mij. Dat maakt de vraag misschien nog interessanter. Zijn we bang voor de dood? Of zijn we bang voor het verdwijnen van degene die we denken te zijn?

De toekomst wordt nu ervaren

Stel dat ik denk: Over tien jaar ben ik misschien dood.
Die tien jaar zijn er nu niet. Mijn dood is er nu niet. En toch kan mijn lichaam op dit moment reageren.
Mijn ademhaling verandert. Mijn buik trekt samen. Er verschijnt onrust. Een toekomstige gebeurtenis die nog niet heeft plaatsgevonden, wordt nu als ervaring beleefd.
Dat maakt angst voor de dood niet onwerkelijk. De angst is werkelijk als ervaring. Maar datgene waarvoor ik bang ben, verschijnt op dit moment als voorstelling. Dat onderscheid kan ruimte geven.

Eén stap terug

We hoeven de angst voor de dood niet weg te krijgen. We hoeven onszelf ook niet gerust te stellen met een nieuw verhaal.

Er is leven na de dood.
Alles gaat verder.
Bewustzijn sterft niet.

Misschien.
Maar zodra we zulke uitspraken nodig hebben om onze angst te verminderen, doen we eigenlijk hetzelfde als wanneer we zeggen: Na de dood is er niets.
In beide gevallen proberen we vast te leggen wat we niet rechtstreeks kunnen onderzoeken. We vervangen onzekerheid door een antwoord.

Eén stap terug doet iets anders. Die laat het antwoord open.

Wat weten we werkelijk?

Ik leef. Er verschijnen gedachten over mijn dood. Er kan angst verschijnen wanneer ik die gedachten geloof of voorstel. Ik zie andere mensen sterven. Ik zie wat er met hun lichaam gebeurt. Ik ervaar hun afwezigheid.

Dat kunnen we onderzoeken. Maar wat mijn eigen dood voor mijn ervaring betekent? Daar ontstaat een vreemde grens. Want zolang ik mijn dood kan onderzoeken, leef ik. En wanneer de gebeurtenis waarop het woord dood betrekking heeft werkelijk verschijnt, weten we niet wat er vanuit mijn ervaring nog te onderzoeken valt. Juist daar vullen verhalen het onbekende in.

Misschien zijn we bang voor het niet-weten

We zeggen: Ik ben bang voor de dood.

Maar misschien kunnen we preciezer kijken. Misschien zijn we bang voor pijn. Voor verlies van controle. Voor afscheid. Voor het achterlaten van mensen van wie we houden. Voor het verdwijnen van ons lichaam. Voor het ophouden van ons verhaal.

Of voor iets nog eenvoudigers: we weten niet wat er verschijnt.

En juist dat niet-weten verdragen we slecht. Daarom hebben mensen al duizenden jaren verhalen gemaakt over wat er na de dood gebeurt. Hemel. Wedergeboorte. Niets. Een andere werkelijkheid. Voortbestaan van bewustzijn.

Allemaal antwoorden op dezelfde onbekende ruimte. Misschien is de meest radicale stap niet het vinden van het juiste antwoord.
Misschien is het: het antwoord even niet invullen.

De dood teruggeven aan het onbekende

Dat betekent niet dat de angst onmiddellijk verdwijnt. Misschien gebeurt juist het tegenovergestelde. Wanneer we onze vertrouwde verklaringen loslaten, kan de onzekerheid eerst groter worden.
Eén stap terug belooft geen geruststelling. Het biedt ruimte.

Ik hoef niet te weten wat de dood is.
Ik hoef niet vast te leggen wat daarna gebeurt.
Ik hoef zelfs niet te besluiten dat er een daarna bestaat.
Ik kan kijken naar wat nu verschijnt.

En op dit moment verschijnt iets verrassend eenvoudigs: Ik leef.

Misschien kunnen we de dood daarom voor één ogenblik teruggeven aan het onbekende.
Niet: Na de dood is er niets.
Niet: Na de dood gaat het leven verder.

Maar: Ik weet het niet.

En dan kijken wat er gebeurt wanneer we dat niet-weten niet onmiddellijk opvullen. Misschien ligt achter onze angst voor de dood nog een veel grotere vraag:
Durven we het leven te ervaren zonder al te weten waar het eindigt?

De praktische beweging ‘één stap terug’ vormt de kern van ‘Tijd als ervaring’