Wij leven alsof tijd een werkelijkheid is. Alsof gisteren achter ons ligt, morgen op ons wacht. Alsof ons leven bestaat uit een lange keten van gebeurtenissen die zich van verleden naar toekomst beweegt. Maar wat als dit niet is wat we ervaren? Wat als tijd vooral een manier is om ervaring te ordenen?

De grote verdeling

Vrijwel iedereen leert het leven te beschrijven als een reeks gebeurtenissen.

Je wordt geboren.
Je gaat naar school.
Je vindt werk.
Je ontmoet iemand.
Je wordt ouder.
Je sterft.

Een keurige lijn. Een verhaal. Een opeenvolging.

Maar wanneer je nauwkeurig kijkt, verschijnt er nooit een reeks gebeurtenissen. Er verschijnt altijd slechts dit.

Dit geluid.
Deze gedachte.
Deze sensatie.
Dit beeld.

Meer verschijnt er niet.

De rest wordt toegevoegd.

De truc van controle

Zodra het leven wordt voorgesteld als een reeks gebeurtenissen ontstaat een bijzonder effect. Controle lijkt mogelijk. Je kunt plannen maken. Doelen stellen. Risico’s berekenen. Toekomstige situaties voorspellen. Plotseling lijkt het alsof je invloed hebt op iets dat nog niet verschenen is. Maar wat controleer je eigenlijk?

Niemand heeft ooit morgen ervaren. Niemand heeft ooit volgende week aangeraakt. Niemand heeft ooit de toekomst waargenomen.
Wat verschijnt, verschijnt.

Toch besteden mensen een groot deel van hun leven aan het beheren van iets dat nooit verschijnt.

Tijd als geruststelling

Misschien is dat precies waarom tijd zo aantrekkelijk is. Tijd biedt psychologische veiligheid. Als het leven een reeks gebeurtenissen is, lijkt het voorspelbaar. Dan kun je schema’s maken. Agenda’s vullen. Pensioenen opbouwen. Carrières uitstippelen. Dan lijkt er een weg door het onbekende te bestaan.

Tijd verandert onzekerheid in een verhaal. Een verhaal waarin alles een plaats krijgt. Een verhaal waarin chaos wordt omgezet in orde.

De prijs

Maar die geruststelling heeft een prijs. Wie voortdurend in toekomstige gebeurtenissen leeft, verlaat de ervaring die daadwerkelijk verschijnt. Stress ontstaat vaak lang voordat er iets gebeurt. Angst verschijnt voor denkbeeldige situaties. Spijt verschijnt voor herinneringen. Haast ontstaat voor bestemmingen die nog nergens te vinden zijn. Steeds opnieuw wordt ervaring ingeruild voor een verhaal over ervaring.

Wat blijft er over?

Dit betekent niet dat agenda’s nutteloos zijn. Of dat afspraken moeten verdwijnen. Het betekent alleen dat we misschien twee dingen door elkaar halen. Praktische planning is één ding. Geloven dat je daardoor het leven controleert is iets anders.

• De trein kan gepland worden.
• Het weer niet.
• Een vergadering kan gepland worden.
• Een gedachte niet.
• Een doel kan gepland worden.
• Het leven niet.

Een ongemakkelijke mogelijkheid

Misschien is tijd niet het decor waarin het leven plaatsvindt, maar ontstaat tijd wanneer ervaringen met elkaar worden verbonden tot een verhaal. Dan verandert alles. Dan leef je niet in de tijd. Dan verschijnt tijd in jouw ervaring. En dan blijkt ons grootste middel van controle misschien vooral een ingenieuze manier om onzekerheid draaglijk te maken.

Want hoe zorgvuldig we ook plannen: het volgende moment verschijnt altijd voor het eerst.

Uit de serie Reis naar Helderheid
Boek 4 — Tijd als ervaring
– verschijnt binnenkort –