Misschien hoef je niet te ontdekken wie je werkelijk bent. Mogelijk kan je ontdekken wat verschijnt wanneer je even niet probeert iemand te zijn. Waarom willen we zo graag iemand zijn?
De vraag lijkt bijna vreemd. Natuurlijk ben je iemand. Je hebt een naam, een verleden, eigenschappen, voorkeuren en overtuigingen. Andere mensen herkennen je. Je herkent jezelf. Wanneer iemand vraagt wie je bent, kun je waarschijnlijk zonder veel moeite iets vertellen over je werk, je relaties, je karakter en wat je hebt meegemaakt.
Dit is het eerste artikel uit een serie van zeven artikelen rond identiteit, zingeving, lijden, heling, dood en controle.
Feit
Toch is daarmee nog niet gezegd dat je iemand bent.
Er verschijnen herinneringen. Je vertoont herkenbaar gedrag. Je lichaam heeft een bepaald uiterlijk. Je naam wordt genoemd en je reageert. Uit al die terugkerende ervaringen ontstaat samenhang. Die samenhang noemen we ik. Vervolgens zetten we daar het werkwoord ‘zijn’ achter: dit ben ik.
En ongemerkt verandert een herkenbaar verhaal in een ogenschijnlijk vaststaand feit.
Iemand zijn
Iemand zijn geeft houvast. Wanneer je weet wie je bent, lijkt het alsof je ook weet hoe je zal reageren, waar je bij hoort, wat bij je past en welke kant je op moet. Een identiteit ordent wat je hebt meegemaakt en helpt je een volgende stap te kiezen.
Ook in contact met anderen is dat handig. We stellen ons voor, vertellen wat we doen en laten zien waarvoor we staan. Zonder een dergelijke herkenning zou het sociale leven een stuk ingewikkelder worden.
Maar onder dit praktische gebruik zit vaak een dieper verlangen. We willen niet alleen herkenbaar zijn. We willen ertoe doen. We willen bevestigd krijgen dat ons bestaan betekenis heeft. Iemand zijn belooft een plek in de wereld: hier hoor ik, hiervoor sta ik, zo kennen anderen mij.
Het verlangen naar identiteit is daardoor ook een verlangen naar zekerheid.
Dat verklaart waarom een aantasting van ons zelfbeeld zo hard kan aankomen. Als iemand ons gedrag bekritiseert, horen we niet altijd: ‘dit deed je’. We horen: ;dit ben je’. Een afwijzing van een keuze kan voelen als een afwijzing van onze hele persoon. Wat slechts één gebeurtenis was, raakt dan het verhaal waarin wij onszelf hebben ondergebracht.
Wat het woord ‘zijn’ doet
Taal speelt hierin een grotere rol dan we meestal beseffen.
Je kunt zeggen: ‘Ik reageerde tijdens die vergadering terughoudend.’ ‘Ik ben verlegen.’
Of:
‘Ik help andere mensen vaak. Ik ben een helper.’
De eerste formulering beschrijft wat er gebeurde. De tweede maakt daarvan iemand. Gedrag wordt een eigenschap, een eigenschap wordt identiteit en identiteit lijkt met behulp van ‘zijn’ vast te komen liggen. Het verschil lijkt klein, maar de uitwerking kan groot zijn. Wie zegt ‘ik ben nu eenmaal onzeker’, beschrijft niet alleen eerdere ervaringen. De uitspraak geeft ook richting aan wat hierna kan verschijnen. Een uitnodiging wordt bekeken door de ogen van de onzekere persoon. Een mogelijkheid wordt misschien niet onderzocht, omdat zij niet zou passen bij wie je denkt te zijn. Zo ordent identiteit niet alleen het verleden. Zij loopt alvast voor je uit.
Dat geldt ook voor positieve identiteiten. Ik ben sterk, ik ben behulpzaam of ik ben degene die alles aankan klinkt aantrekkelijk. Maar ook zo’n zelfbeeld kan een kooi worden. Wie altijd sterk moet zijn, kan moeilijk om hulp vragen. Wie zichzelf als helper kent, kan vergeten te ontvangen. Wie alles aankan, merkt misschien pas laat dat iets te veel is geworden.
Niet de inhoud van de identiteit beperkt ons. De vastheid ervan doet dat.
Ben je zonder identiteit niemand?
Hier verschijnt al snel een angstige gedachte: ‘als ik mijn identiteit loslaat, blijft er dan nog wel iemand over?’
Maar loslaten betekent niet dat je naam, herinneringen, talenten of relaties verdwijnen. Het betekent evenmin dat je geen keuzes meer maakt. Je hoeft het verhaal over jezelf niet weg te gooien. Je kunt alleen stoppen het voor de volledige werkelijkheid aan te zien.
Een identiteit kan worden gebruikt als een kaart. Een kaart helpt je oriënteren, maar is niet het landschap. Het probleem ontstaat wanneer je uitsluitend nog kijkt naar de kaart en daardoor niet meer ziet waar je werkelijk loopt.
Misschien ben je dus niet niemand wanneer je niet probeert iemand te zijn. Mogelijk ontstaat er juist ruimte om vollediger te ervaren wat zich nu aandient.
Eén stap terug
Je hoeft je identiteit niet te bestrijden. Ook dat zou opnieuw een vast verhaal opleveren: ik ben iemand zonder identiteit. Je kunt eenvoudiger beginnen.
Ga één stap terug wanneer je jezelf hoort zeggen: ‘Zo ben ik nu eenmaal.’
Vraag dan: ‘Wat gebeurde er concreet?;
Misschien verscheen er spanning tijdens een gesprek. Zweeg je. Veranderde je van onderwerp. Dat is wat er gebeurde. De conclusie ‘ik ben zwak’ of ‘ik ben gesloten’ werd eraan toegevoegd.
Stel daarna een tweede vraag: ‘Wat kan hier verschijnen wanneer ik die conclusie even niet herhaal?’
Die vraag dwingt je niet om anders te worden. Zij maakt alleen iets los wat door ‘zijn’ werd vastgezet. Je hoeft niet plotseling spontaan, moedig of zelfverzekerd te handelen. Je hoeft slechts niet vooraf te bepalen dat je dat niet kunt.
Van ‘wie ben ik?’ naar ‘wat verschijnt?’
We worden vaak aangemoedigd ‘ons ware zelf’ te vinden. Maar ook die zoektocht veronderstelt dat er ergens een definitieve persoon verborgen ligt die ontdekt moet worden. Zodra we hem denken te hebben gevonden, volgt opnieuw een conclusie: dit ben ik werkelijk.
Misschien hoeft het leven niet uit te monden in zo’n antwoord.
Je kunt de vraag ‘Wie ben ik?’ af en toe vervangen door twee eenvoudiger vragen:‘Wat verschijnt?’‘Wat voeg ik daaraan toe?’
Dan zie je mogelijk een lichaam dat reageert, gedachten die opkomen, gevoelens die bewegen en gedrag dat per situatie verandert. Daarnaast verschijnt een verhaal dat van deze losse ervaringen één herkenbare persoon maakt. Dat verhaal is niet verkeerd. Het helpt je functioneren en communiceren. Maar het hoeft niet het laatste woord te krijgen.
Waarom willen we iemand zijn? Omdat iemand zijn ons herkenning, richting en zekerheid belooft. Daar is niets mis mee. Totdat de behoefte aan zekerheid ons verhindert te ontmoeten wat nog niet in ons zelfbeeld past. Je hoeft daarom niet op te houden iemand te zijn. Je kunt wel ophouden jezelf voortdurend tot die iemand te beperken.
Leg even niets vast. Ga niet onmiddellijk uit van wie je bent. Kijk wat verschijnt.
Misschien verlies je daardoor geen identiteit, maar alleen de verplichting haar steeds opnieuw te bewijzen. En precies daar kan het leven je weer verrassen.
No responses yet