Er gebeurt iets onverwachts. Iemand met wie je regelmatig contact hebt, reageert ineens afstandelijk. Je krijgt een aanbod dat je niet had verwacht. Een plan waaraan je maanden hebt gewerkt mislukt. Je ontmoet iemand die onmiddellijk indruk op je maakt. En vrijwel meteen komt de vraag op ‘Wat betekent dit?’ We lijken gebeurtenissen moeilijk zomaar te kunnen laten verschijnen. We willen ze begrijpen. Plaatsen. Verklaren. We willen weten waarom iets gebeurt en vooral wat het voor ons betekent. Daar is niets vreemds aan. Betekenis geeft houvast, maar betekenis doet nog iets anders. Ze legt iets vast.
Van gebeurtenis naar betekenis
Stel dat iemand tijdens een gesprek zegt: ‘Daar ben ik het niet mee eens. Dat is wat er gebeurde.’ Maar daar kan onmiddellijk iets bij verschijnen: hij neemt mij niet serieus. En misschien daarna: dat doet hij wel vaker. En: Zo gaat het altijd tussen ons.
Binnen enkele ogenblikken is een enkele opmerking veranderd in een verhaal over de ander, jullie verhouding en misschien zelfs over jezelf. De oorspronkelijke gebeurtenis is niet verdwenen. Maar er is iets omheen gegroeid: betekenis.
Vanaf dat moment reageer je gemakkelijk niet meer alleen op wat er werd gezegd, maar ook op wat het volgens jou betekent.
Betekenis helpt ons
Dat vermogen is buitengewoon praktisch. Wanneer donkere wolken verschijnen, kan de betekenis ‘het gaat regenen’ handig zijn. Wanneer iemand schreeuwend op je afkomt, kan het verstandig zijn daar onmiddellijk betekenis aan te geven. We hoeven daarom betekenis niet kwijt te raken. Het interessante begint wanneer we zien ‘dat we betekenis geven’. Want meestal ervaren we onze betekenis niet als iets wat we hebben toegevoegd. We ervaren haar als wat er aan de hand is.
- Hij neemt me niet serieus
- Dit is een mislukking
- Deze relatie werkt niet.
- Ik ben hier niet goed in.
- Dit gaat verkeerd aflopen.
Het verhaal is dan zo vanzelfsprekend geworden dat het nauwelijks nog als verhaal herkenbaar is.
We willen graag weten wat er gaat gebeuren
Betekenis heeft bovendien een bijzondere eigenschap. Ze blijft zelden bij dit ene moment. Stel dat je een belangrijke afspraak hebt en iemand komt niet opdagen.
Je kunt denken: ‘Hij vindt deze afspraak blijkbaar niet belangrijk’.
Maar al snel kan daar iets bijkomen: ‘Vorige maand was hij ook al te laat.’ En vervolgens: ‘De volgende keer hoef ik dus ook nergens op te rekenen.’
Eén gebeurtenis heeft zich ineens uitgebreid. Er verschijnt een verleden dat de betekenis lijkt te bevestigen en een toekomst waarin die betekenis wordt voortgezet. Dat geeft een gevoel van zekerheid. Je weet nu immers wat er aan de hand is. Je weet wie de ander is. En je denkt zelfs ongeveer te weten wat er straks zal gebeuren.
De prijs van zekerheid
Daarmee heeft betekenis een merkwaardige dubbele werking. Ze maakt de wereld begrijpelijker, maar tegelijkertijd kan ze de wereld kleiner maken. Wanneer eenmaal vaststaat dat iemand onbetrouwbaar is, zullen nieuwe gebeurtenissen gemakkelijk vanuit dat beeld worden bekeken. Als iets eenmaal een mislukking heet, wordt het moeilijker om te zien wat er misschien óók uit voortkomt. Wanneer je hebt besloten dat je ergens niet goed in bent, kunnen nieuwe ervaringen gemakkelijk bewijs voor die conclusie worden.
Dat hoeft niet bewust te gebeuren. We kijken eenvoudig vanuit wat we inmiddels denken te weten. En precies daardoor kan iets verdwijnen wat moeilijker vast te leggen is: wat er nog zou kunnen verschijnen.
Misschien hoeft iets nog niets te betekenen
Daar ligt een verrassend eenvoudige mogelijkheid. Je hoeft betekenis niet af te schaffen. Je hoeft jezelf evenmin te overtuigen dat jouw interpretatie verkeerd is. Je kunt alleen één stap terugzetten.
Wat was de aanleiding van mijn ervaring?
Iemand zei dat hij het niet met je eens was. Een afspraak ging niet door. Je kreeg geen antwoord op je bericht.
Een plan lukte niet. Dat is misschien alles wat je op dat moment werkelijk hoeft te weten. Daarna kun je natuurlijk opnieuw betekenis geven aan wat er gebeurde. Misschien blijkt je eerste interpretatie zelfs uitstekend te kloppen. Maar er is een verschil. De betekenis staat niet langer vanzelfsprekend gelijk aan de gebeurtenis. Er ontstaat ruimte tussen beide.
En dan verschijnt tijd
Tijdens het schrijven van ‘Tijd als ervaring’ werd voor mij zichtbaar hoe belangrijk tijd in deze beweging kan worden. Zodra we betekenis geven aan een gebeurtenis, blijft die betekenis gemakkelijk niet beperkt tot wat nu verschijnt.
We halen eerdere ervaringen erbij. ‘Dat gebeurde vorige keer ook.’
We trekken er een lijn doorheen. ‘Het gaat steeds zo.’
En vervolgens verlengen we die lijn naar voren. ‘Dus zal het waarschijnlijk opnieuw gebeuren.’
Verleden, heden en toekomst raken zo verweven in de ervaring die we op dit moment beleven. Dat betekent niet dat verleden en toekomst niet bestaan of dat we ze zouden moeten negeren.
De vraag is veel eenvoudiger:
Wat was de aanleiding van de ervaring die ik nu beleef?
Daarvoor hoef je soms maar één stap terug te zetten.
Niet weten kan ruimte zijn
We zijn gewend niet-weten als een tekort te beschouwen.
Als ik niet weet waarom iemand zo reageert, moet ik erachter komen. Als ik niet weet wat een gebeurtenis betekent, moet ik haar begrijpen. Als ik niet weet waar iets naartoe gaat, wil ik een voorspelling.
Maar misschien kunnen we niet-weten ook anders bekijken. Niet als een leegte die zo snel mogelijk gevuld moet worden, maar als ruimte waarin nog iets kan verschijnen wat we niet hadden voorzien. Mogelijk blijkt die afstandelijke reactie helemaal niets met jou te maken te hebben. Of opent die mislukking een mogelijkheid die je vanuit je oorspronkelijke plan nooit had gezien.
Mogelijkerwijs verandert iemand van wie je dacht precies te weten wie hij was. Misschien verander jij.
Dat is geen pleidooi voor optimisme. Het onverwachte hoeft niet beter te zijn dan wat je verwachtte. Het is alleen nog niet ingevuld.
Geef het leven niet te snel een betekenis
Misschien hoeven we daarom niet te stoppen met verhalen vertellen. Verhalen helpen ons navigeren, begrijpen, communiceren en kiezen. Maar we kunnen ze iets losser vasthouden.
Niet: ‘Dit betekent dat…’ Maar af en toe: ‘Dit is de betekenis die nu bij mij verschijnt.’
Dat kleine verschil zet de deur op een kier. Je kunt handelen met wat je nu weet zonder te hoeven besluiten dat je daarmee ook weet hoe het werkelijk zit. Je kunt terugkijken zonder het verleden vast te leggen. Of vooruitkijken zonder de toekomst alvast in te vullen. En je kunt iemand ontmoeten zonder vooraf helemaal te weten wie die persoon is.
Mogelijk ligt daar een bijzondere vorm van vrijheid:
Niet alles hoeft onmiddellijk iets te betekenen.
Soms kun je kijken naar wat er verschijnt, herkennen welk verhaal erbij ontstaat en het leven nog even geen conclusie opleggen. Want zolang niet alles vastligt, kan er iets gebeuren wat geen enkele betekenis vooraf had kunnen voorspellen: het leven kan je verrassen.
One response
Graag geloven iets te kunnen weten, is in wezen een uiting van existentieel lijden en dus ook van emotionele onvolwassenheid omdat zelfs nog maar de illusie van zekerheid of duidelijkheid kalmerend lijkt te werken. Beide aspecten verklaren ook meteen waarom we hier überhaupt (weer of nog) rondlopen en ze vormen dus uitdagende projecten om aan te werken, want “gij zult leren, kreng!”.
De meerderheid van de mensen wil natuurlijk nooit echt iets leren en dus niet veranderen waardoor de geschiedenis zich continu blijft herhalen, alsook de incarnatiecycli.
De behoefte aan ontkenning en schone schijn maakt dat mensen zich nog steeds alsmaar blijven verbazen over de daden van de mensheid of het gebrek daaraan. Nieuws is natuurlijk nooit echt nieuw, maar doen alsof is natuurlijk dè ultieme hobby om te ontsnappen aan de confrontatie met existentie.